Het antwoord op de altijd stressvolle vraag: ‘Wat vond je ervan?’

Door Esther Elligens op

Naar een film kijken is een kunst op zich. Het kijken an sich gaat misschien nog wel, maar er iets over zeggen is een tweede. De ene film spreekt je aan, raakt je, terwijl de andere je volkomen koud laat.

Soms is het duidelijk waarom. Je houdt bijvoorbeeld wel of niet van films met oorlogsthema, Michael Fassbender zag er extreem goed uit of Keanu Reeves haalde het bloed onder je nagels vandaan. Dat kunnen concrete redenen zijn waarom je een film wel of niet goed vond. Zelf voel ik altijd lichte zenuwen als een film bijna eindigt en mijn date zal gaan vragen wat ik ervan vond. Natuurlijk kan ik zeggen “ik vond het goed” of “ik vond het slecht”, maar toch heb ik – enigszins afhankelijk van de date – het gevoel dat ik er een scherpzinnige analyse op los moet laten.

Foto: De veelbesproken scène met dansende plastic zak uit American Beauty

Het is niet altijd even makkelijk te duiden waarom we iets mooi vinden. Bij een muziekstuk niet, bij een schilderij niet, en ook niet bij een film. Waarom vind ik een film goed? Waarom raakt de ene film of scène mij wel en de andere niet? Hoe kunnen we dit verklaren? Lees verder om te weten wat je antwoordt op de altijd stressvolle vraag: “Wat vond je ervan?”

Wonden en trauma’s
Denker Roland Barthes zei al “what I can name cannot really prick me”. Kortom: misschien kunnen we deze vraag wel helemaal niet beantwoorden. Juist dat wat onverklaarbaar is, is hetgeen wat je raakt. Wat we niet kunnen omschrijven, duiden en aanwijzen, is mogelijk juist precies dat wat een film zo goed maakt. Barthes beschrijft dit in zijn boek Camera Lucida als de “punctum”. In dit boek probeert Barthes het bijzondere karakter van fotografie te duiden. Maar zijn theorie van de punctum kan behulpzaam zijn bij het kijken naar welke kunstvorm dan ook.

Punctum betekent meerdere dingen in het Latijn. Zo is het een punt of een gaatje, of een moment of ogenblik. Barthes’ punctum kan begrepen worden als beide; een moment of een bepaald detail wat je prikkelt, steekt als een scherp object. Maar punctum, vertaald naar het Grieks, betekent ook trauma, wat in het Nederlands wond betekent en in het Latijn weer dichter bij de betekenis van gat of leegte komt.

Roland Barthes

Om nog een stapje verder te gaan: een trauma kan beschreven worden als een wond in de vorm van leegte. Zo zegt literatuurwetenschapper en auteur Cathy Caruth in haar werk Trauma: Explorations in Memory dat een traumatische ervaring zo heftig is dat het elke vorm van taal ontstijgt. Een trauma is in die zin in een letterlijke leegte; het is onbenoembaar. Mensen met een trauma, een psychische wond, kunnen vaak hun trauma niet beschrijven. Er zijn letterlijk geen woorden voor. Nu zijn we weer terug bij Barthes’ uitspraak “what I can name cannot really prick me”. De punctum is een onbenoembaar detail dat de toeschouwer raakt als een wond, als een trauma.

Familiefoto’s
Naast de punctum staat de studium. De studium is niet iets venijnigs of opvallends, maar veel algemener; het is de context van een foto of films, het discours waarin het kunstobject zich begeeft. “The studium is a kind of education,” schrijft Barthes. Het is de algemene voorstelling van zaken, en de algemene en rationale analyse waarom we iets, zoals een film of een foto, mooi of goed vinden. Als mijn date na afloop van de film Fuocoammare vraagt “wat vond je ervan?” dan kan ik antwoorden dat ik het een heftige film vond omdat het zo goed maar toch subtiel de wanhoop van de vluchteling in beeld brengt. Dit een voorbeeld van de studium van de film.

Foto: Fuocoammare

De punctum gaat verder dan dat. De punctum is iets wat je raakt op een hoogstpersoonlijk en emotioneel niveau. Daarbij raakt het je hevig en heel plotseling, de punctum “shoots out of [the photograph] like an arrow and pierces me”, schrijft Barthes. In Camera Lucida neemt Barthes de foto van zijn moeder als voorbeeld. Alleen zegt hij dat hij deze foto niet in het boek kan opnemen, omdat deze afbeelding alleen voor hem bestaat en voor anderen geen betekenis heeft. Die foto zou, meent hij, voor anderen hooguit interessant zijn vanwege de kleren, de periode, de kwaliteit van de foto (studium). Maar alleen voor hem zit er iets moois, iets bijna pijnlijks, wat hem ontzettend raakt (punctum). Dit is voor hemzelf al niet in woorden te vatten, laat staan om uit te leggen aan iemand anders.

De punctum is zo intens en persoonlijk dat het elke vorm van ratio en elke vorm van taal ontstijgt. Mocht iemand dus de volgende keer aan je vragen “Wat vond je ervan?” en je hebt werkelijk geen idee of staat van de zenuwen met je mond vol tanden: er is een makkelijke uitweg. Leg je date het concept punctum uit en je hoeft nooit ergens meer wat van te vinden.

Longreads

Een ode aan het unheimliche

Michelangelo Antonioni

Longreads

Een confrontatie met de angst

Woody Allen

Interviews

Shotje met Emanuelle Vos

Jean Desmet

Interviews

Kofferband

Interviews

Desiré van den Berg

Anthony McCall

Interviews

Ruben Hamelink